Luwr, pałac i muzeum, w centrum Paryża, na prawym brzegu Sekwany. Po ostatnich rozbudowach, przeprowadzonych z inicjatywy prezydenta François Mitteranda, nazywany najczęściej Wielkim Luwrem (Le Grand Louvre), największe i jedno z najważniejszych muzeów na świecie. Budowa L. rozpoczęła się w 1190 r., kiedy to król Filip II August, wyruszając na krucjatę, chciał pozostawić obronną warownię, strzegącą centrum miasta przed spodziewanym najazdem saksońskim. Zresztą jedna z hipotez głosi, że nazwa L. pochodzi od saksońskiego słowa leovar, oznaczającego twierdzę. Niewielki zamek Filipa II Augusta (o boku długości 75 m) powstał w 1202 r. i mieścił się na części terenu, zajmowanego obecnie przez Dziedziniec Kwadratowy, a znajdował się w nim skarbiec i archiwum, podczas gdy sam król jeszcze mieszkał w pałacu na wyspie Cité. Dopiero Karol V Mądry w II połowie XIV w. przeniósł się do L. i umieścił w nim m.in. swoją słynną w świecie bibliotekę. Generalną przebudowę podjął jednak dopiero słynny renesansowy władca – Franciszek I, zlecając to zadanie architektowi Pierre Lescot. Prace rozpoczęły się w 1547 r. i zakończyły się za panowania Henryka II i Katarzyny Medycejskiej wybudowaniem pięknego w kształtach pałacu. Na długie lata fasada dziedzińcowa L. była inspiracją dla innych architektów. Lescot oparł się na przykładach włoskiego renesansu, wprowadzając jednak swoiste, charakterystyczne potem dla architektury francuskiej wysmukłe ryzality, akcentujące pionowe osi budynków, arkadowe zamknięcia okien parteru, łamane dachy, zróżnicowanie kształtu okien w każdej kondygnacji. Zdobnictwo zarówno fasad, jak i wnętrza jest przede wszystkim dziełem genialnego rzeźbiarza, Jean Goujon. Uważa się, że architektura i zdobnictwo renesansowego Luwru stało się wzorem dla sztuki epoki Ludwika XIV. Za sprawą Katarzyny Medycejskiej rozpoczęła się wtedy także budowa pałacu ----> Tuileries, który miał w przyszłości połączyć się z Luwrem. Dalszą rozbudowę L. prowadzili królowie z dynastii Burbonów. Henryk IV polecił wznieść Pawilon Flory, na przełomie XVI i XVII w. ukończona została galeria wzdłuż Sekwany, połączona pod kątem prostym z północną częścią pawilonu Lescota. Wg projektu Jacquesa Lemerciera wystawiono z południowej strony Pawilon Zegarowy z kopułowym dachem, dalszą rozbudowę prowadzili m.in. słynni architekci Ludwika XIV – Louis Le Vau i Charles Le Brun. Za czasów Ludwika XIII i XIV zakończono budowę Dziedzińca Kwadratowego i Kolumnady, stanowiącej wschodnią fasadę pałacu. Tę ostatnią, uważaną wówczas za najbardziej reprezentacyjną, minister Ludwika XIV, Jean-Baptiste Colbert zlecił do wykonania ze względów patriotycznych, artystom francuskim, tworząc zespół w składzie: Le Brun, Le Vau, François d’Orbay i przede wszystkim Claude Perrault. Jemu właśnie na ogół przypisuje się autorstwo słynnej Kolumnady. Perrault prowadził dalej prace nad południowym skrzydłem pałacu do czasu, gdy Ludwik XIV zadecydował o przeniesieniu dworu do Wersalu, skutkiem czego L. zaczął tracić na znaczeniu. Stał się siedzibą Akademii Królewskiej, urządzono tu także mieszkania i pracownie dla artystów (m.in. mieszkał tu i pracował Jean-Louis David). Dalszą rozbudowę podjął dopiero Napoleon I, na którego polecenie architekci Charles Percier i Pierre-François Fontaine rozpoczęli budowę skrzydła północnego, rozwijaną i zakończoną jednak dopiero za II Cesarstwa, w 1852 r. W maju 1871 r. komunardzi spalili pałac Tuileries i w ten sposób L. zyskał przestrzenne otwarcie na zachód. Dalsza rozbudowa następowała już w związku z muzealnymi funkcjami L.

Funkcję skarbnicy zbiorów sztuki L. zaczął pełnić już za czasów Franciszka I, a za Ludwika XIII i XIV już miał znaczące kolekcje malarstwa i rzeźby, rozmieszczone funkcjonalnie w rozmaitych swoich częściach. Decyzją władz Rewolucji 10 sierpnia 1793 r. galerię Luwru otwarto dla publiczności, tworząc w L. Centralne Muzeum Sztuki. Znaczna część dzieł sztuki, znajdujących się wówczas w rujnowanych kościołach i likwidowanych klasztorach, jeśli nie została całkowicie zniszczona, trafiła do L. Pierwszym dyrektorem muzeum został w 1802 r. Dominique Vivant Denon, który rok później przekształcił kolekcję w Muzeum Napoleona. Cesarz w czasie swoich podbojów rabował w wielu krajach europejskich liczne dzieła sztuki i ozdabiał nimi L., który w ten sposób stał się najbogatszą kolekcją światowej sztuki. Po upadku Napoleona, w 1815 r. większość pochodzących z rabunku dzieł powróciła do dawniejszych właścicieli. W XIX i XX w. przekazywano też do L. liczne zbiory z kolekcji prywatnych, bądź też nieodpowiednio przechowywanych zbiorów miejskich i państwowych. W 1827 r. Jean-François Champolion zorganizował w Luwrze Muzeum Egipskie, które jest jedną z największych europejskich prezentacji zabytków tego kraju.

Obecnie Luwr prezentuje dzieła sztuki od starożytności do mn.w. połowy XIX w., bowiem z jego kolekcji wyłączono sztukę impresjonistów i postimpresjonistów (tworząc Muzeum ----> d’Orsay), oraz sztukę współczesną, której zbiory trafiły najpierw do Musée National d’Art Moderne, a potem do ----> Centre Pompidou.

Z inicjatywą utworzenia Wielkiego Luwru wystąpił w 1981 r. prezydent François Mitterand. W ciągu 12 lat powstały nowe przestrzenie ekspozycyjne, przede wszystkim w skrzydle północnym, skąd wyprowadzono Ministerstwo Finansów. Dawne podziemne parkingi ministerialne przekształcono w dwie galerie rzeźby plenerowej, wyremontowano pawilony, zamykające skrzydła pałacu od zachodu, wybudowano znaczne części podziemne - pod głównym dziedzińcem i pod placem Carrousel. Przestrzeń, wykorzystywana przez muzeum powiększyła się do przeszło 50 tys. m². W czasie tych prac odkryto fragmenty najstarszego zamku, z czasów Filipa Augusta, z murami obronnymi i donżonem. Obecnie są one udostępnione do zwiedzania w pasażu Carrousel. Najbardziej efektowną – i najczęściej krytykowaną – inwestycją stała się jednak słynna szklana piramida, ustawiona nad wielkim podziemnym holem, gdzie urządzono część recepcyjno-informacyjna muzeum. 20-metrowa piramida jest dziełem mieszkającego w Ameryce chińskiego architekta Ieoh Ming Pei, którego projekt arbitralnie, bez konkursu, wybrał do realizacji sam prezydent. Obok na dziedzińcu wzniesiono jeszcze trzy inne, mniejsze szklane piramidy, które tworzą teraz wspólnie kompleks artystyczny, według jednych – harmonizujący (tradycje egiptologiczne!), wg innych – tworzący dysonans z tradycyjnym budownictwem Luwru. Pei jest także autorem “odwróconej piramidy”, która zdobi pasaż Carrousel, połączony z holem Napoleona III i zawierający sklepy, banki, restauracje, aptekę i pocztę. Są tu także sale przeznaczone na koncerty i konferencje, odbywają się także prestiżowe pokazy mody. Tutaj też udostępniono publiczności do zwiedzania fragmenty najstarszej części L. – zamku z czasów Filipa Augusta. Nowy Luwr został otwarty dla publiczności 20 listopada 1993 r.

Publiczności udostępnione jest podobno tylko 10 % zbiorów – reszta spoczywa w magazynach. Kolekcje L. prezentowane są w siedmiu działach: Starożytna Sztuka Wschodnia i Sztuka Islamu, Sztuka Egipska, Sztuka Grecka, Rzymska i Etruska, Rzemiosło Artystyczne, Rzeźby, Grafika, Malarstwo. Osobną część zajmuje historia samego Luwru. Ekspozycja prezentowana jest na czterech kondygnacjach (półpiętro, parter, pierwsze i drugie piętro), w trzech połączonych ze sobą skrzydłach tworzących kształt litery A: od strony Sekwany skrzydło Denona, poprzeczny do niego czworobok od strony wschodniej – skrzydło Sully (okalające Dziedziniec Kwadratowy) i od strony ulicy Rivoli – skrzydło Richelieu.

Dział Sztuki Starożytnego Wschodu obejmuje zbiory ze starożytnej Mezopotamii, szczególnie z okresu akadyjskiego, gdzie najcenniejszym zabytkiem jest stela z Kodeksem Hammurabiego z początku II tysiąclecia p.n.e. Są tu także Stela Sępów z Lagaszu (z 3 tysiąclecia p.n.e.) i akadyjska Stela Naram-sina (ok. 2270 p.n.e.). Wielkie wrażenie robi zrekonstruowany pałac asyryjski z Chorsabadu, ozdobiony m.in. piaskowcowymi skrzydlatymi bykami z ludzkimi twarzami oraz posągi łuczników z pałacu perskiego władcy Dariusza w Suzie, wykonane z emaliowanej cegły. Prezentowane są także zabytki dawnej Syrii i Palestyny.

Dział Sztuki Egipskiej został założony przez Jean-François Champoliona, twórcę nowożytnej egiptologii. Najsłynniejszą rzeźbą jest popiersie Pisarza z Sakkara z okresu V dynastii, prezentowana jest słynna Stela Uadżi z IV tysiąclecia p.n.e.., fragment mastaby z V dynastii, rzeźbiarski portret faraona Echnatona, liczne są posągi bogów i fragmenty papirusów. Prezentowana jest także sztuka okresu Nowego Państwa (posąg Horusa z głową sokoła), ptolomejska i koptyjska.

Sztuka Grecka, Rzymska i Etruska to dział, rozsławiony przede wszystkim przez dwie najsłynniejsze może rzeźby świata starożytnego: Nike z Samotraki, odnaleziona w 1863, pochodząca z ok. 190 r. p.n.e.. oraz Wenus z Milo, z II w. p.n.e., znaleziona w 1820 r. W części, poświęconej sztuce hellenistycznej i Rzymowi widnieją liczne popiersia cezarów, wyroby z brązu i ze złota, m.in. kolekcja nazywana Skarb z Boscoreale z 79 r n.e., przechowana do naszych czasów dzięki zasypaniu przez lawę po wybuchu Wezuwiusza.

Dział Malarstwa Luwru jest największą kolekcją na świecie. Początek tym ogromnym zbiorom dał Franciszek I. Ludwik XIII otrzymał od umierającego kardynała Richelieu jego zbiór malarstwa europejskiego, liczący sto kilkadziesiąt płócien. Kolekcjonerską pasją odznaczał się także następca Richelieu – kardynał Mazarin, który, nie będąc tak szczodry jak poprzednik, sprzedał ją Ludwikowi XIV. Król-Słońce kupił również kolekcję malarską Karola I Stuarta. W okresie Rewolucji zbiory Luwru wzbogaciły również okazy przeniesione ze złupionych przez jakobinów kościołów. Od czasów Napoleona zbiory powiększane są celowo i systematyczne.

Największe są, rzecz jasna, zbiory malarstwa francuskiego. Zgromadzone są prace od XIV w., a wśród nich m.in. dzieła Jean Fouqueta, Szkoły Fontainebleau (w tym znany i pełen finezji, a nawet perwersji obraz Gabrielle d’Estrée i jedna z jej sióstr, prawdopodobnie Księżna de Villars), Louisa Le Nain, Nicolasa Poussina, Claude Lorraine’a, Charlesa Le Bruna, Antoine Watteau, François Boucheta, Jean-Honoré Fragonarda, wielkie, historyczne płótna Jean-Louisa Davida, słynna Tratwę Meduzy Théodore Géricault, Eugène Delacroix, w tym Wolność prowadząca Lud na barykady czy Śmierć Sardanapala, Odaliskę i inne bulwersujące dzieła Jean-Auguste-Dominique Ingresa, liczne płótna Camille Corota.

Dzieła malarstwa włoskiego są najliczniejsze spośród prac zagranicznych. Wśród autorów naturalnie najjaśniejszym blaskiem świeci gwiazda Leonarda Da Vinci, sprowadzonego do Francji przez króla Franciszka I. W dwóch sąsiadujących ze sobą salach znajdują się cztery obrazy Leonarda: przede wszystkim Mona Lisa, przez Francuzów nazywana La Joconde, poza tym m.in. Matka Boska Samotrzecia i Matka Boska w grocie. W tym dziale są także arcydzieła Giotta, Fra Angelica, Boticellego, Piero della Francesca, Rafaela, Tycjana, Correggia, Véronèse, Tintoretta, Caravaggia i in. Spośród mistrzów flamandzkich i holenderskich najliczniej reprezentowane jest malarstwo Piotra Pawła Rubensa. Cała galeria w skrzydle Richelieu zajęta jest przez przeniesiony z Pałacu Luksemburskiego, namalowany w latach 1622-25 r. cykl 24 obrazów, wykonany na zlecenie królowej Marii Medycejskiej, gloryfikujących dzieje jej życia. Poza tym w Luwrze są inne liczne prace Rubensa. Prezentowane są też dzieła Jana van Eycka, Antona van Dycka, Hieronima Boscha, Jana Vermeera z Delft, Pietera Bruegela st., Rembrandta. Sztukę niemiecką reprezentują m.in. Albrecht Dürer, Łukasz Cranach, Hans Holbein mł. Hiszpanów reprezentują w Luwrze m.in. El Greco, Bartolomé Murillo, Diego Velazquez, Francisco Goya. Wśród Brytyjczyków wyróżniają się dzieła Joshuy Reynoldsa, Thomasa Lawrence’a, Thomasa Gainsborough i Johna Constable’a.

Dział rzeźby prezentuje dokonania w tej dziedzinie w całym przekroju historycznym, poczynając od anonimowych prac z okresu sztuki romańskiej i gotyckiej, poprzez renesansowe dzieła francuskie, przede wszystkim Jeana Goujon i Germaina Pilona, do najbardziej znanych twórców XVII-XIX w.: Simona Guillaina, Antoine’a Coysevoxa, Guillaume Coustou, Étienne Falconeta, Jean-Antoine Houdona, Antonio Canovy, Jean-Baptiste Carpeaux, François Rude’a, Pierre-Jean Davida d’Angers. Największy podziw zwiedzających wzbudzają oczywiście słynne prace Michała Anioła Jeniec zbuntowany i Jeniec konający.

W dziale rzemiosła artystycznego zwracają uwagę przede wszystkim cenne regalia: korony św. Ludwika, Ludwika XV i Napoleona I, klejnoty koronne, wśród nich 140-karatowy diament Regent, tron Napoleona I, relikwiarze, wyposażenie pokoi królewskich, arrasy i gobeliny, kolekcje porcelany, sztuka użytkowa Orientu

Dział grafiki jest jednym z najbogatszych na świecie, a białymi krukami są tu m.in. rysunki Leonarda da Vinci, Rafaela, Holbeina, Dürera, Rembrandta.

Luwr prowadzi kursy muzealnictwa (École du Louvre), ma własne pracownie konserwatorskie, odlewnicze, kopiarskie i bogatą bibliotekę. Rocznie zwiedza muzeum ok. 5 mln osób, dziennie – ok. 18 tysięcy.