Droga do Tatr

Los tysięcy polskich rodzin: tradycje patriotyczne - udział w powstaniach - zesłanie - tradycje patriotyczne - konspiracja - wyroki. Nie inaczej było u Zaruskich. Urodzony 31 stycznia 1867 roku w Dumanowie na Podolu, jako drugi spośród trzech synów Seweryna i Eufrozyny Zaruskich, ukończywszy gimnazjum w Kamieńcu podolskim, po śmierci ojca znalazł się Mariusz z rodzina w Odessie. Tam rozpoczął studia matematyczno-fizyczne i tam zaczęła się jego przygoda z morzem. Jako zwykły marynarz, jeszcze w okresie studiów pływał na rosyjskich statkach handlowych i przemierzając szlaki dalekowschodnie poznał Afrykę, Indie, Chiny i Japonię. Po ukończeniu studiów uniwersyteckich zdecydował się na naukę w szkole morskiej.
Już wówczas przejawiał szczególne cechy przywódcze i organizatorskie, interesował się także literaturą. Był jednym ze współorganizatorów odeskiego oddziału stowarzyszenia gimnastycznego "Sokół", tworzył też wśród kolegów kółka miłośników literatury polskiej, żywo zajmowały go lewicowe nurty polityczno-filozoficzne i, oczywiście, konspirował. Skończyło się aresztowaniem w 1894 roku i stosunkowo niewysokim wyrokiem: pięć lat zesłania na drugi kraniec Rosji.
Całkiem odmienny klimat, ale też morze, port i słone tchnienie wolności, jakiej pozory daje pełnomorski żaglowiec, bez względu na to, jaka bandera na nim powiewa... I, co ważniejsze, była także w Archangielsku szkoła morska, którą pozwolono Zaruskiemu ukończyć. W Archangielsku poznał innego lewicowego konspiratora - Tadeusza Gałeckiego, szerzej znanego potem z literackiego pseudonimu Andrzej Strug. Za kilka lat los zetknie ich ponownie - w Krakowie, w Tatrach i w Legionach.
Były spiskowiec Zaruski kończy z wyróżnieniem szkołę morską, otrzymuje patent kapitana żaglowców i pierwsze w życiu dowództwo na dwumasztowcu "Nadzieja". Jest w dalszym ciągu zesłańcem - musi więc przyrzec, że wraz ze statkiem i załogą nie "wybierze wolności" przy okazji pierwszego samodzielnego rejsu.
Żegluga po północnych morzach skierowała Zaruskiego w góry. Paradoks, zapewne. Ale w życiorysie "człowieka kontrastów" taki paradoks nie dziwi. Widywał przedtem góry z rozmaitych mórz i oceanów: Olimp, Taurus i Synaj, Atlas i Sierra Nevadę, Nordkap i nawet świętą górę Fudżi... Z Aleksandretty wybrał się kiedyś w stronę gór Libanu - ale nie dotarł nawet do ich podnóża. Pierwsze wspinaczki odbywał u schyłku lat 90. w fiordach północnej Norwegii za kołem polarnym i na lodowcach wyspy Seiland.
Pięć lat zesłania minęło wreszcie i Mariusz Zaruski powrócił do Odessy. Tu ożenił się z córką lekarza Izabelą Kietlińską i wraz z żoną i matką bez żalu postanowił opuścić rosyjską monarchię, by przenieść się w nieco cieplejszy politycznie klimat Galicji, pod berło cesarza Franciszka Józefa. Zaruscy osiadają w Krakowie, gdzie były kapitan żaglowców zaciąga się na... Akademię Sztuk Pięknych. Trzydziestokilkuletni Zaruski po raz trzeci już zaczyna studia. Pod kierunkiem Juliana Fałata - ówczesnego rektora - kończy wydział malarstwa, ucząc się także u Wyczółkowskiego, Mehoffera, Cynka i - krótko - Wyspiańskiego.
Z Kopca Kościuszki i ze wzgórza wawelskiego w pogodny dzień dobrze było widać Tatry. Swą magnetyczną siłą oddziaływały na każdego artystę. Nie oparł się im i Mariusz Zaruski.
Krakowskie środowisko plastyczne od wielu już lat ciągnęło latem do Zakopanego. Jeszcze w. 50. latach XIX wieku był pod Giewontem Jan Matejko, stałymi gośćmi bywali Wojciech Kossak i Jacek Malczewski. W początkach XX wieku odwiedził Tatry sam Wyspiański. Człowiekiem bodaj czy nie najbardziej zasłużonym dla popularyzacji Tatr i Zakopanego w ostatnich dekadach XIX stulecia był także malarz - Walery Eljasz, autor wydawanego od 1870 r. Ilustrowanego przewodnika do Tatr, Pienin i Szczawnic.
Najpewniej bywał Zaruski w Zakopanem już podczas letnich sezonów 1902 i 1903, choć nie znajdujemy jego nazwiska na listach gości, wydawanych nakładem Komisji Klimatycznej czyli zarządu zakopiańskiego uzdrowiska - osobno lub jako dodatki do ukazującego się wówczas tygodnika "Przegląd Zakopiański". Obowiązki meldunkowe były wówczas równie lekceważone jak dziś... Musiał wszakże poznać Tatry już w tamtych czasach, jeżeli u progu 1904 roku, w niezbyt doświadczonym turystycznie towarzystwie i bez góralskiego przewodnika odbył kilka wycieczek - a zimą Tatry uchodziły niemal za niedostępne i z rzadkimi wyjątkami nie były w ogóle zwiedzane. O sezonach zimowych mówili tylko leczący się klimatycznie suchotnicy, zaś narciarstwo było w powijakach.
W 1903 roku Mariusz Zaruski wstąpił także do Towarzystwa Tatrzańskiego: jako członek TT odnotowany jest po raz pierwszy w spisie datowanym 12 maja 1904, gdzie pod poz. 1567 widnieje Zaruski Maryan, art. malarz w Krakowie. Także i w czasach późniejszych, gdy w świecie turystycznym nazwiska okryło się sławą - egzotyczne nieco imię rzymskich cesarzy upraszczano mu w ten sposób często.
W 1904 roku Mariusz Zaruski opuścił Kraków i wraz z żoną przeniósł się na stałe do Zakopanego. Doszukiwano się różnych motywów tego kroku, jak zwykle w odniesieniu do owych czasów upatrując przede wszystkim choroby płuc wśród głównych przyczyn zmiany adresu. Ale choćby z dalszych dziejów Zaruskiego wiemy, że cieszył się on doskonałym zdrowiem i iście żelazną kondycją. Niedomagała - według niektórych - pani Izabela. Ba ! - ona także nie przypominała figurki z saskiej porcelany, odbywała w towarzystwie męża trudne wycieczki (m.in. wspinając się na Mnicha i turnie w Grani Apostołów), w Zakopanem twardą ręką prowadziła gospodarstwo, a dożyła wieku sędziwego wśród trudów i niedostatków, jakich nie szczędziło jej życie. Może więc ściągnęła Zaruskiego pod Giewont opinia, jaka ugruntowała się o Zakopanem, mieniąca podtatrzańskie uzdrowisko stolicą polskiej sztuki, którego kulturotwórcza rola stawała się, w podzielonym kraju, coraz istotniejsza?
A może przyczyny upatrywać trzeba jeszcze gdzie indziej? Może rozstanie Zaruskiego z Imperium Rosyjskim nie było najbardziej legalnym przedsięwzięciem i powrót za kordon nie skończyłby się dlań przyjemnie? Drogi do rosyjskich portów były dla Zaruskiego zamknięte i podjęcie na nowo kariery marynarskiej zapewne stało się niemożliwe. Kapitan bez morza i okrętu, ale za to z dyplomem Akademii Sztuk Pięknych pewno nie bardzo miał z czego żyć w Krakowie, gdzie malarzy nie brakowało, a o jakąkolwiek posadę "obcemu poddanemu" było trudno.
Przyjechali więc Zaruscy do coraz modniejszego uzdrowiska, by tu prowadzić interes pensjonatowy: dzierżawiona przez nich willa "Krywań" przy ulicy Ogrodowej 5 (dziś: ul. Mariusza Zaruskiego 6) przez wiele lat była nie tylko dachem nad głową i miejscem, gdzie wraca się z ciężkich, nieraz niebezpiecznych wypraw, lecz także źródłem utrzymania.
Wśród ewentualnych motywów decyzji o osiedleniu się w Zakopanem jeden możemy wykluczyć prawie na pewno: umiłowanie Tatr. To przyszło później i nie miało wpływu na podejmowanie decyzji, przynajmniej wpływu zasadniczego. Wiele lat potem sam przyznawał:
Czas przyszedł - poznałem Tatry. Góry wysokie i piękne. Ze stoków Gubałówki patrzyłem na ich grań szczerbatą - tu i ówdzie bielejącą śniegiem, ale nie spieszyłem rączo do wnętrza ich zajrzeć: tyle gór już wszelakich widziałem...
Poszedłem jednak w Tatry i przekonałem się, iż trwałem w głębokim błędzie.
Stały się dla mnie objawieniem, deską ratunku dla udręczonej zwątpieniami duszy...
Przez 10 lat mieszkał w Zakopanem. Stał się w podtatrzańskim uzdrowisku postacią znaną i uznaną. Jako taternik i narciarz, jako organizator taternictwa i narciarstwa, jako twórca i naczelnik Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego zyskał sobie w całej Polsce dobrą sławę, utrwaloną i rozwiniętą w późniejszych czasach działalnością wojskową, morską, wychowawczą i literacką. Na pewno zrobił karierę, przeszedłszy długą drogę od jungi na rosyjskich szkunerach do wysokiego oficera - adiutanta Prezydenta Rzeczypospolitej, od twórcy studenckich ulotek antycarskich do cenionego autora, od ubogiego zesłańca do generała i starosty morskiego.
Właściwy kierunek tej drogi obrany został pod Giewontem, a ogólnonarodowa rola Zakopanego przyczyniła się do popularyzacji postaci Mariusza Zaruskiego. Dla Zakopanego zaś przyszły generał dokonał bardzo wiele, nie tylko w turystyce i sporcie: społecznikowska pasja wiodła go także do działania w dziedzinie ochrony przyrody, kultury, spraw komunalnych i gospodarczych... Był wreszcie Zaruski wybitnym zakopiańskim dziennikarzem i tu zdobywał szlif literacki. Przy tym wszystkim - ten nadzwyczajnie zajęty człowiek miał czas prowadzić bogate życie towarzyskie, a pensjonat Zaruskich był przed I wojną światową ważnym zakopiańskim centrum kulturalnym. Był także ostoją dla licznych turystów: od 1907 roku na łamach pism zakopiańskich, a także dorocznego "Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego" ukazywało się ogłoszenie: